Afet ve Acil Durumlarda Risk Analizi

Afet ve Acil Durum Planlamalarının Ana Temeli Risk Analizi

Afet ve Acil Durumlarda Risk Analizi | Ülkemizde ve dünyada, artık birçok insanın yaşam alanı olarak şehirleri tercih etmesi, şehirlerdeki yaşam standartlarının her geçen gün biraz daha artmasına imkân sağlamaktadır. Bununla birlikte gelişen teknoloji, yaşam alanlarının ve iş alanlarının değişmesiyle birlikte riskler ve bunun sonucu olarak gerek doğal kaynaklı gerekse insan kaynaklı acil durum ve afetler de farklılaşmaya başlamıştır. Afet acil durum planlamalarının ana temeli olan risk analizi aynı zamanda işletme/kurumlar için ileriye dönük zarar azaltma çalışmalarında planlamaya yardımcı olacaktır. Risk analizi yaparken sistematik ve işletme/kurumun faaliyet alanı göz önünde bulundurulması ve analizin uzman kişilerle yapılması son derece önemlidir. Tüm afet acil durum planlamaları, risk analizleri ile iş sağlığı ve güvenliği konularında destekleyici, katılımcı bir yönetim anlayışına sahip olmak çalışmanın başarısı için en önemli etkendir. Aşağıda, bu analizlerin nasıl uygulanacağı anlatılmaktadır.

Afet ve Acil Durumlarda Risk Analizi

1. Adım: Ekip Oluşturulması

Afet ve acil durumlarda risk analizi için ilk adım olarak risk analizi ekibinin kurulması, ekip kurulurken risk analizinin yapılacağı işletme/kurumun faaliyet alanına bağlı olarak;

  • Teknik hacimler makine dairesi, jeneratör odaları, ısıtma soğutma ve havalandırama alanları, için makine mühendisi/teknik elaman
  • KBRN ve tehlikeli maddeler için kimya mühendisi/uzmanı
  • Yangın uzmanı
  • Afet ve acil durum yönetimi/uzmanı
  • İşletme/Kurumun özeliğine göre farklı branşlarda personel bulunması

Bununla birlikte tesisin yapısına bağlı bulunarak tüm birimlerden bir personelin olması son derece önemlidir. Çalışma ekibi tarafından büyük tesis veya ilçe/il bazlı büyük bir çalışma yapılacaksa öncelikli olarak bu ekibe afet ve acil durum ve risk analiziyle ilgili eğitimlerin verilmesi gerekmektedir. Ayrıca bu ekibe;

  • Birlikte çalışma alışkanlığı
  • Çalışma için gerekli insan ve diğer kaynakların tespitinde kolaylık
  • Planlama sürecinde zaman kazandırması.
  • Dil birliğinin sağlanması
  • İş sürekliği gibi kazanımlar sağlayacaktır.

2. Adım: Mevcut Durum Analizi

Mevcut durum analizi, öncelikle kurumun kapasitesine, büyüklüğüne ait ve geçmiş dönemdeki yapısına ilişkin bir analizdir. Bu analiz ile birlikte kuruma ait çeşitli bilgiler toplanmaktadır:

  • Yapı bilgileri
  • Zemin bilgileri
  • Kurumun / iş yerinin afet / acil durum geçmişi: Daha önce ne oldu?
  • Kurumun afetlere / acil durumlara yönelik hazırlığı var mı?
  • Kurumun elektrik, su, iletişim altyapısı kapasitesi
  • Kurumun ilk müdahale kapasitesi: Daha önce yapılmış sivil savunma planı, acil durum planı var mı?
  • Kurumun yangın söndürme sistemi ve senaryosu
  • Kurumun ilk yardım sistemi: İlk müdahale odası var mı? Doktor / hemşire/ ATT çalışıyor mu?
  • Kurumsal organizasyon: Kimler hangi görevi yapıyor?
  • Harcama kapasitesi: 72 saat için ne kadar harcama yapılabilir?

3. Adım: Tehlike ve Risk Analizi

Bu aşamada, kurumun maruz kalması muhtemel tehlikelerin öncelikli olarak tespit edilmesi gerekmektedir. Bunlar doğal tehlikeler olabileceği gibi, insan kaynaklı tehlikeler de olabilir. Bu amaçla kurumun bulunduğu bölgenin doğal tehlike potansiyeli ile kuruma özgü diğer olası tehlikelerin tespit edilmesi gerekmektedir. Örneğin, deprem tehlikesi için kurumun bulunduğu bölgenin depremselliği değerlendirilirken; bir banka veya kuyumcu için hırsızlığın, çocuk yuvası için ise çocuk kaçırma tehlikesinin de ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir. Olası tehlikelerin tespit edilmesinin ardından, belki de en önemli aşama olan risk analizi aşamasına geçilir. Bu aşamada tespit edilen tehlikelerin riske dönüşme potansiyeli incelenerek matematiksel bir değerlendirme yapılır. Bu amaçla aşağıda ifade edilen yöntemler kullanılabilir.

Afet ve Acil Durumlarda Risk Analizi Yöntemleri

  • Check listeleri
  • Normal Sistemden Sapma ve Etkileri Analizleri (Failure Modes and Effects Analaysis -(FMEA))
  • Tehlike ve Çalışılabilirlik Analizi (Hazard and Operability Studies-(HAZOP) ü Hata Ağacı Analizi (Fault Teree Analaysıs-(FTA)
  • Kaza Sonuç Analizi -Event Tree Analaysıs-(ETA)
  • Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları (Hazard Analaysıs and Critical Control Points-HACCP)

Tehlike ve risk analizi temelde işletme yönetimi tarafından yapılmalıdır, bununla beraber aynı teknik denetim elemanları ve uzmanlar tarafından iş güvenliği sistemlerini değerlendirmek için uygulanabilir. Bu analiz yöntemleri sadece büyük entegre tesisler için değil, küçük ve orta ölçekte işletmeler için de, o işletmenin kendi iç dinamikleri, çalışma koşulları, üretim prosesleri göz önüne alınarak pratikte uygulanabilir yöntemler olarak kullanılmalıdır. İş yerlerindeki denetimlerde, iş yerinin yönetsel çalışmalarında, çalışanların her zaman iç içe bulunduğu riskler iyi tespit edilmeli ve kazaların önlenmesi, üretimin planlanması ve işletme içi hiyerarşik düzenin sağlanmasında bu riskler göz önünde bulundurulmalıdır. İş yerinizde hangi metodu uygulayacaksınız? Yöntem seçiminde iki perspektif rol oynar;

A)Kaynak: Personel, zaman, metodu iyi bilen bir tim liderinin varlığı vb.

B)Gaye ve Hedef: Analizi yapılacak endüstrinin/tesisin cinsi (kimya, otomotiv vb.), sonuçların ne amaçla kullanılacağı, analizin derinliği ve kapsamı, analizi yapılacak tesisin/prosesin basit veya kompleks olması vb.

Kontrol Listeleri ;  Bir tesisin veya prosesin tüm donanımının ve aletlerinin tam olup olmadığını veya kusursuz işleyip işlemediğini saptar. İki adımda gerçekleştirilir;

  • Check listelerindeki özel sorularla, analizi yapılan tesisin eksiklikleri saptanır.
  • Bir önlemler kataloğu ile yapılması gereken düzeltmeler önerilir.

En verimli sonuçlar, imalatçı firmanın uzun deneyimlerine dayalı veya deneyimli uzmanlar tarafından hazırlanmış listelerden alınır (örnek: Uçaklarda pilotların kullandığı check listeleri)

Kaza Sonuç Analizi (Event Tree Analysis)

  • Herhangi bir tehlikeli olayın yaratabileceği çeşitli senaryolar analiz edilir.
  • Analiz edilecek sistemin iyi belirtilip sınırlarının çizilmesi gerekir.
  • İdeal olarak, birden fazla proses ve koruma sistemlerinin olduğu tesislerde kullanılır.
  • Kazaların sıklığı ve/veya olasılıkları sayısal olarak belirlenebilir.

Hata Ağacı Analizi (Fault Tree Analysis)

  • 1962 Yılında Bell Telefon Laboratuvarları’nda Amerikan Hava Kuvvetleri (U.S. Air Force) için geliştirilmiştir. Boeing uçak şirketi ve nükleer güç reaktörlerinde de çok yaygın bir şekilde kullanılır.
  • Bir tepe olayın (top event) gerçekleşmesi veya gerçekleşmemesi için alınması gereken önlemler ayrıntılı bir şekilde analiz edilir.
  • Metodun çok ayrıntılı ve zaman alıcı olması nedeni ile genellikle nükleer güç reaktörleri, uçak sistemleri gibi karmaşık sistemlerde kullanılır.
  • Olmaması istenen tepe olay saptanıp, bu olaya neden olabilecek tüm faktörler analiz edilir.
  • Değişik hataların neden olabilecekleri tepe olayı eksiksiz analiz edebilmek için, çok deneyimli analizciye gereksinme vardır.
  • Analiz edilecek sistemin çok iyi belirlenmesi şarttır.
  • Hem tek bir olaya hem de çeşitli olaylara bağlı kaza olasılıklarını analiz etmek için uygundur.
  • İstenmeyen tepe olayın ne sıklıkta ve ne olasılıkta olabileceği rakamlarla belirlenebilir.
  • Alınacak önlemlerin ekonomik olup olmadığı saptanabilir.
d. Tehlike ve Çalışılabilirlik (HAZOP)
  • Kimya endüstrisi tarafından, bu sanayinin özel tehlike potansiyelleri dikkate alınarak geliştirilmiştir.
  • Multidisipliner bir tim tarafından, kaza odaklarının saptanması, analizleri ve ortadan kaldırılmaları için uygulanır.
  • Bir sistemde veya proseste, ham maddelerin (raw materials), ara maddelerin (intermediates), mamul maddelerin (finished products) ve enerji, su havalandırma gibi destekleyici sistem veya maddelerin akışını analiz eder.
  • Belirli kılavuz kelimeler kullanarak yapılan sistemli bir beyin fırtınası çalışmasıdır.
  • Çalışmaya katılanlara, belli bir yapıda sorular sorulup, bu olayların olması veya olmaması hâlinde ne gibi sonuçların ortaya çıkacağı sorulur.
  • Genellikle kimya endüstrisinde borular ve enstrümanlar (piping and instrumentation) (P&IDs) diyagramlarının analizlerinde kullanılır.
  • Analizi yapılacak tip tesislerde deneyimi olan bir tim tarafından yürütülür.
e. Normal Sistemden Sapma ve Etkileri Analizleri (FEMA) ;

En yaygın kullanılan metotlardan biridir.

  • ABD’de Savunma Bakanlığı (DoD), Uzay Araştırma (NASA), Enerji bakanlığı (DoE) ve özel sektörde kullanılır. Özellikle otomotiv endüstrisinde en çok kullanılan, güvenilir bir metottur.
  • Metodun temeli; herhangi bir sistemin tamamı veya bölümleri ele alınıp, bunlardaki kısımlar, aletler, kompenentlerde ortaya çıkabilecek arızalardan hem bölümlerin hem de bütün sistemin nasıl etkilenebileceği ve çıkabilecek sonuçlar analiz edilir.
  • Bir sistemin bölümlerini esas alan bir metottur.
  • Bir tim veya tek kişi tarafından uygulanabilir.
  • Analiz edilecek sistemin çok iyi belirlenmesi gerekir.
  • Analiz sonuçlarının seviyesi, analiz yapanın sistemi iyi anlamasına ve risklerden çıkacak sonuçları doğru değerlendirmesine bağlıdır.
  • Kazanın neden olabileceği zarar rakamla belirlenebilir.
f. Tehlike Analizi Ve Kritik Kontrol Noktaları (HACCP)
  • Özel olarak yiyecek ve içecek endüstrileri için geliştirilmiş bir metottur.
  • Birçok biyolojik, kimyasal, fiziksel ve mekanik tehlikeleri dikkate alır.
  • Adı geçen tehlikeleri ortadan kaldırmak veya azaltmak amacı ile kritik kontrol noktaları belirlenir
  • Kabul edilebilir ve edilmeyebilir tehlike limitlerini de belirler.

4. Adım: Nereden Başlayacağız?

Ø Tesis çok katlı bir yapı ise binanın üst ya da alt katından başlanmalı. Ø Tesis bir fabrika ve geniş bir alan yayılı bir yapıya sahipse çalışamaya Üretim alanlarından başlamak daha faydalı olacaktır. Ø Çalışmada yapısal ve yapısal olmayan elemanların belirlenmesi

5. Adım: Formlar

Çalışmadaki gözlemlerin yasal dayanaklara uygunluğu, önerilerin uygulanabilir olması aynı zamanda bilgi karmaşasını önleyici dil birliğini sağlamak adına işletme/kurumlar kendi özeliklerine bağlı olarak farklı formlar hazırlayabilirler.

6. Adım: Raporlama

Yapılan risk tespitlerinin değerlendirmesinin yapılması, bu çalışmada tüm ekip riskleri, oluşabilecek sonuçları ve ikincil bir afete dönüşme olasılıklarını değerlendirmeli. Bu çalışmaya müteakip risklerin tablolar yardımıyla dağılımlarının belirlenmesi yapılmalı. Bu amaçla, 5×5 matris yöntemiyle riskler derecelendirilebilir ve raporlaması yapılabilir:

Risklerin Derecelendirilmesi (Örnek)

Tanımlar

Tehlike

İnsanların yaralanması, sağlığının bozulması veya bunların gerçekleşmesine sebep olabilecek kaynak, durum veya işlem.

Risk

a) Tehlike kaynağından meydana gelen bir tehlikenin kontrol altına alınamaması sonucu oluşan durum.

b) Kayıp ihtimali veya kaybın kendisi.

Risklerin Derecelendirilmesi

Risk skoru = Maruziyet olasılığı X şiddet

Maruziyet olasılığının sayısallaştırılması

Sonuçlara karar verilmesi skalası

Şiddetin sayısallaştırılması

Muhtemel bir olay sonrası beklenen zararın insana, mal/mülke ve hizmet/iş sürekliliğine etkisi bakımından derecelendirilmesi

Efor OSGB İstanbul | İş Sağlığı Güvenliğinde Doğru Seçim!